KPC i koszty sądowe po nowych tekstach jednolitych: co dziś cytować w piśmie procesowym

Nowy tekst jednolity Kodeksu postępowania cywilnego porządkuje podstawowy warsztat każdego pełnomocnika, a tekst jednolity ustawy o kosztach sądowych pozwala szybko sprawdzić, czy pismo wymaga opłaty i kto ją ponosi. Najważniejsze jest jednak rozróżnienie: ogłoszenie tekstu jednolitego nie zmienia przepisów, lecz zbiera ich obowiązujące brzmienie w jednym urzędowym dokumencie.

Kontekst: dwa akty, które trzeba czytać razem

W sprawie cywilnej Kodeks postępowania cywilnego (KPC) odpowiada na pytanie jak prowadzi się postępowanie: kto i kiedy składa pismo, jakie są obowiązki stron, jakie czynności podejmuje sąd. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych odpowiada natomiast na pytanie ile kosztuje dana czynność przed sądem i kto ma zapłacić.

KPC ma obecnie urzędowy punkt odniesienia w postaci tekstu jednolitego ogłoszonego obwieszczeniem Marszałka Sejmu: t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468. Sam dokument wskazuje też, że został opracowany z uwzględnieniem pozycji 468, 473, 830, 1003 i 1046 z 2026 r. To ważna informacja praktyczna: tekst jednolity ma dać czytelnikowi zebrane brzmienie kodeksu, zamiast zmuszać go do samodzielnego nakładania kolejnych zmian na tekst ustawy z 1964 r.

Punktem odniesienia dla ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych pozostaje natomiast t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, uwzględniający także wskazane w publikacji zmiany z 2026 r. pod pozycjami 346, 473 i 1003.

Nie należy mylić tekstu jednolitego z ustawą nowelizującą, czyli aktem, który rzeczywiście dopisuje, usuwa albo zmienia przepisy. Obwieszczenie o tekście jednolitym wykonuje inną funkcję: publikuje uporządkowaną wersję aktu. Dobrze pokazuje to KPC: w nagłówku nadal widnieje ustawa z dnia 17 listopada 1964 r., a w tekście można znaleźć zarówno przepisy obowiązujące, jak i oznaczenia przepisów uchylonych.

Co dokładnie mówią przepisy: procedura według KPC

Zakres KPC wyznacza art. 1. Przepis nie ogranicza się do typowych sporów o zapłatę lub wykonanie umowy. Obejmuje też sprawy rodzinne, opiekuńcze, pracownicze i z ubezpieczeń społecznych, a także inne sprawy, jeżeli ustawa szczególna nakazuje stosować procedurę cywilną.

W aktualnym tekście jednolitym przepis brzmi:

Kodeks postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy te go Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne).

— art. 1 Kodeksu postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468

Dla pełnomocnika oznacza to, że KPC jest podstawową listą reguł procesu: od pierwszego pisma aż po środek zaskarżenia, czyli pismo służące zakwestionowaniu orzeczenia. Nie wystarczy jednak wskazać właściwego przepisu. Trzeba jeszcze działać terminowo i rzetelnie.

Art. 3 KPC ustanawia obowiązki stron i uczestników postępowania. „Czynności procesowe” to po prostu działania podejmowane w sprawie przed sądem, np. złożenie pozwu, odpowiedzi na pozew, wniosku dowodowego albo apelacji.

Strony i uczestnicy postępowania obowiązani są dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody.

— art. 3 Kodeksu postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468

W praktyce ten przepis warto traktować jako pierwszą pozycję na liście kontrolnej przed wysłaniem pisma: czy opis faktów jest pełny, czy twierdzenia są zgodne z materiałem klienta i czy do pisma dołączono lub wskazano potrzebne dowody.

Z aktualnego tekstu wynika też zakaz nadużycia prawa procesowego. Art. 4¹ KPC mówi, że nie wolno korzystać z uprawnienia proceduralnego w sposób sprzeczny z celem, dla którego je ustanowiono. Nadużycie prawa procesowego oznacza zatem instrumentalne używanie procedury — nie po to, aby rozstrzygnąć spór, lecz np. aby bez uzasadnienia komplikować lub przedłużać postępowanie.

Uzupełnieniem jest art. 6 § 2 KPC: strony i uczestnicy mają przedstawiać fakty i dowody „bez zwłoki”, czyli bez nieuzasadnionego opóźnienia. Przy redagowaniu pozwu lub odpowiedzi na pozew nie warto więc odkładać kluczowych twierdzeń i dowodów na późniejszy etap tylko dlatego, że formalnie można jeszcze złożyć kolejne pismo.

Co dokładnie mówią przepisy: opłata to nie cały koszt sprawy

Ustawa o kosztach sądowych rozdziela dwa pojęcia: opłaty oraz wydatki. Opłata jest należnością za pismo lub czynność, dla której ustawa przewiduje jej pobranie. Wydatki to koszty powstające w toku sprawy, np. związane z dowodem z opinii biegłego, tłumaczeniem, świadkiem lub mediacją skierowaną przez sąd.

Zasada ponoszenia kosztów została sformułowana w art. 2 ust. 2 ustawy:

Do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, chyba że ustawa stanowi inaczej.

— art. 2 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1228

Prosta reguła brzmi więc: ten, kto inicjuje odpłatną czynność, co do zasady finansuje ją na wejściu. Nie przesądza to jeszcze, kto ostatecznie poniesie ekonomiczny ciężar kosztów po zakończeniu sprawy, ale jest kluczowe przy składaniu pisma.

Art. 3 ust. 1 tej ustawy ogranicza obowiązek zapłaty do przypadków przewidzianych ustawą. Nie każde pismo złożone do sądu automatycznie wymaga opłaty.

Opłacie podlega pismo, jeżeli przepis ustawy przewiduje jej pobranie.

— art. 3 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1228

W art. 3 ust. 2 ustawodawca wymienia w szczególności pozew i pozew wzajemny, apelację, zażalenie, skargę kasacyjną, sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, interwencję główną i uboczną oraz liczne wnioski i skargi. „W szczególności” oznacza, że lista wskazuje najważniejsze przykłady, a nie zastępuje sprawdzenia dalszych przepisów ustawy.

Osobno art. 3 ust. 3 obejmuje opłatą kancelaryjną — opłatą za uzyskanie dokumentu z akt — m.in. wniosek o odpis, wypis, zaświadczenie, wyciąg, kopię lub inny dokument wydawany na podstawie akt.

Jak działa kontrola pisma i kosztów w praktyce

Najbezpieczniejsza sekwencja pracy przed złożeniem pisma wygląda następująco.

Po pierwsze, należy ustalić rodzaj czynności w KPC: czy składany jest pozew, wniosek w postępowaniu nieprocesowym, zażalenie, apelacja czy inne pismo. To pozwala sprawdzić wymagania proceduralne i właściwy tryb działania.

Po drugie, tę samą czynność trzeba odnaleźć w ustawie o kosztach sądowych. Sam fakt, że pismo ma znaczenie procesowe, nie odpowiada jeszcze na pytanie o opłatę. Decyduje to, czy ustawa przewiduje pobranie opłaty, a następnie — w przepisach dotyczących konkretnej czynności — jaka jest jej wysokość.

Po trzecie, warto rozdzielić opłatę od potencjalnych wydatków. Przykładowo: przedsiębiorca wnosi pozew i uiszcza opłatę od pisma, ale w toku sprawy może pojawić się także wydatek związany z opinią biegłego. Art. 5 ust. 1 ustawy wymienia wśród wydatków wynagrodzenie i zwrot kosztów biegłych, tłumaczy oraz kuratorów, a także koszty innych dowodów i mediacji prowadzonej po skierowaniu przez sąd.

Po czwarte, trzeba sprawdzić, czy publikacja nie pokazuje przepisu przyszłego. W aktualnym tekście ustawy o kosztach sądowych przy art. 3 ust. 2 pkt 9 znajduje się wyraźna informacja, że nowe brzmienie tego punktu wejdzie w życie 28 października 2026 r. Nie wolno więc traktować przepisu oznaczonego jako przyszły jako podstawy dla pisma składanego przed tą datą.

Na co uważać: data tekstu, podstawa cytowania i zmiany przyszłe

W pismach warto cytować przede wszystkim jednostkę redakcyjną — np. „art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych” albo „art. 6 § 2 KPC” — i uzupełniać ją o aktualny publikator tekstu jednolitego.

Dla KPC właściwym punktem odniesienia jest obecnie: ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468. Dla kosztów: ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1228.

Nie należy z faktu ogłoszenia tekstu jednolitego wyciągać wniosku, że tego dnia weszły w życie nowe obowiązki lub nowe opłaty. O zmianie prawa decyduje akt nowelizujący i jego termin wejścia w życie; tekst jednolity służy przede wszystkim temu, aby sprawdzić skonsolidowane, czyli zebrane w jednym miejscu, brzmienie przepisów.

Potwierdza to znaczenie aktualności podstawy prawnej także przy rozstrzyganiu kwestii kosztowych. W uchwale III CZP 62/23 Sąd Najwyższy odniósł się do zażalenia na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i wskazał konkretną regułę proceduralną z KPC.

zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji na postanowienie o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych odrzuca sąd w składzie jednego sędziego (art. 3941a 11 k.p.c).

— uchwała Sądu Najwyższego, III CZP 62/23

Wniosek praktyczny jest prosty: w sprawach o koszty należy sprawdzić nie tylko ustawę o kosztach sądowych, lecz także aktualne przepisy KPC o dopuszczalności i trybie zaskarżenia.

Co to oznacza w praktyce

Cytuj aktualne teksty jednolite: KPC jako t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468, a ustawę o kosztach sądowych jako t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1228.
Zawsze pracuj na dwóch ustawach jednocześnie: KPC określa czynność procesową, a ustawa o kosztach odpowiada, czy i w jakim modelu jest ona odpłatna.
Nie utożsamiaj opłaty z całym budżetem sprawy: poza opłatą od pisma mogą pojawić się wydatki, zwłaszcza na biegłych, tłumaczy, dowody lub mediację.
Czytaj przypisy o wejściu w życie: tekst może prezentować już uchwalone, ale jeszcze nieobowiązujące brzmienie przepisu.
Traktuj tekst jednolity jako narzędzie weryfikacji, nie jako nowelizację: jego ogłoszenie porządkuje tekst prawa, lecz samo nie ustanawia nowej opłaty ani nowego obowiązku procesowego.